CRITIC Crisis Narratives: Beyond Pandemic Discourses in Greece
Το CRITIC είναι ένα φιλόδοξο διεπιστημονικό έργο που στοχεύει στην έρευνα του ευρύτερου θέματος του επαναπροσδιορισμού των (λεκτικών) ευρωπαϊκών ταυτοτήτων και υποκειμενικοτήτων κατά τη διάρκεια περιόδων κρίσης, επιλέγοντας την Ελλάδα ως μελέτη περίπτωσης. Συγκεκριμένα, ξεκινά από την πανδημία COVID-19, η οποία δοκίμασε περαιτέρω τη συνοχή και αλληλεγγύη της ΕΕ, μετά από συνεχείς παρατεταμένες και επικαλυπτόμενες κρίσεις (οικονομική, κοινωνικοπολιτική και προσφυγική). Ταυτόχρονα, η διαδικασία της ευρωπαϊκής ένταξης τίθεται υπό αμφισβήτηση λόγω της ενίσχυσης ακραίων εθνικιστικών και λαϊκιστικών παραγόντων σε διάφορες χώρες της ΕΕ, που υπονομεύουν την κατασκευή μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Στόχοι
Ο πρώτος στόχος είναι η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου πλαισίου των επίσημων αλλά και λαϊκών λόγων της Ελληνικής Ορθοδοξίας και της λαϊκιστικής ακροδεξιάς κατά τη διάρκεια της κρίσης της πανδημίας COVID-19, καθώς και ο εντοπισμός τόσο των θεματικών περιοχών όπου οι ορθόδοξες αφηγήσεις τέμνονται με τις ακροδεξιές λαϊκιστικές αφηγήσεις όσο και των δρώντων που υιοθετούν αυτούς τους λόγους (ΕΕ1). Η ανάλυση θα επικεντρωθεί τόσο στο ανώτερο επίπεδο (πολιτικά κόμματα της ακροδεξιάς, όπως η Ελληνική Λύση και η ΝΙΚΗ, και η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία), όσο και στο κατώτερο επίπεδο (κλήρος, πολίτες). Συγκεκριμένα, θα συλλέξουμε και θα αναλύσουμε δεδομένα από ανακοινώσεις της Ιεράς Συνόδου, ομιλίες στη Βουλή, τον κυρίαρχο Τύπο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με στόχο την ανάδειξη βασικών θεμάτων, πλαισίων, ρητορικών εργαλείων και στρατηγικών καθώς και των συναισθημάτων που αναδεικνύονται σε αυτούς τους λόγους.
Ο δεύτερος στόχος είναι η διερεύνηση της εξέλιξης των θρησκευτικών λαϊκιστικών ακροδεξιών αφηγήσεων που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης του COVID-19 και συνεχίστηκαν σε επόμενες κρίσεις (π.χ. ενεργειακή κρίση, πόλεμος στην Ουκρανία, σύγκρουση Ισραήλ-Παλαιστίνης), καθώς και η διείσδυσή τους σε άλλα επίμαχα ζητήματα, όπως οι ψηφιακές ταυτότητες, η νέα μεταναστευτική νομοθεσία και ο γάμος ατόμων του ίδιου φύλου. Για τον σκοπό αυτό, θα ακολουθήσουμε τα ίδια επίπεδα ανάλυσης (άνω και κάτω) και θα συλλέξουμε νέα δεδομένα από τις ίδιες πηγές και δρώντες όπως και στον πρώτο στόχο. Για να εκτιμήσουμε σε ποιο βαθμό οι θρησκευτικές, λαϊκιστικές και ακροδεξιές αφηγήσεις που ενισχύθηκαν λόγω των κρίσεων επηρεάζουν τα εθνικά φαντασιακά της ελληνικής ταυτότητας (ΕΕ2), θα συνδυάσουμε υφιστάμενη έρευνα και δημοσκοπήσεις για την ελληνική εθνική ταυτότητα με τα ευρήματα της ανάλυσής μας.
Βάσει των παραπάνω ευρημάτων, ο τρίτος στόχος του CRITIC είναι η διερεύνηση της επίδρασης των πολλαπλών κρίσεων στην εθνική ταυτότητα και στα ευρωπαϊκά φαντασιακά ταυτότητας (ΕΕ3). Συγκεκριμένα, θα εξετάσουμε τον επίσημο κυβερνητικό λόγο σχετικά με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, παράλληλα με την άνοδο εθνικιστικών αφηγήσεων και την ενίσχυση του λόγου περί ελληνικής εθνικής ταυτότητας. Επιπλέον, θα πραγματοποιήσουμε συνεντεύξεις με υψηλόβαθμα στελέχη ακροδεξιών κομμάτων και εκπροσώπους του κλήρου, με σκοπό να κατανοήσουμε πώς αυτοί οι δρώντες, που αποτελούν από τους βασικούς παραγωγούς ευρωσκεπτικιστικών αφηγήσεων, αντιλαμβάνονται σε επίπεδο λόγου την ένταση ανάμεσα στην εθνική και την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Για να κατανοήσουμε περαιτέρω τη σχέση μεταξύ των σύγχρονων φαντασιακών και λόγων της ελληνικής εθνικής και ευρωπαϊκής ταυτότητας, θα οργανώσουμε μία εστιασμένη ομάδα συζήτησης, ώστε να παρατηρήσουμε την αλληλεπίδραση μεταξύ ευρωσκεπτικιστών και φιλοευρωπαίων και να αξιολογήσουμε σε ποιο βαθμό αξιοποιούν αυτές τις αφηγήσεις.
Αντίκτυπος
Με τον διεπιστημονικό του χαρακτήρα, την καινοτόμα μεθοδολογική του προσέγγιση και τα πρωτότυπα ευρήματά του, το CRITIC υπερβαίνει την υπάρχουσα έλλειψη έρευνας και γνώσης για την Ελλάδα, αντλώντας πλούσια εθνογραφικά δεδομένα προκειμένου να αξιολογήσει την επίδραση των εθνικών αφηγήσεων ταυτότητας εν καιρώ κρίσεων στα ευρωπαϊκά φαντασιακά ταυτότητας. Στοχεύει σε απτά αποτελέσματα βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, που σχετίζονται με διαφορετικές ομάδες-στόχους.
Βραχυπρόθεσμα, κύριοι ωφελούμενοι είναι η ακαδημαϊκή κοινότητα: το CRITIC θα προάγει την έρευνα στην ελληνική πολιτική, στην Κριτική Ανάλυση Λόγου (ΚΑΛ) και στις μελέτες για την ακροδεξιά. Θα προσφέρει πρωτογενή δεδομένα από συνεντεύξεις με ηγέτες της λαϊκιστικής ακροδεξιάς, μέλη του κλήρου και πολίτες, καθώς και από μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συνοδευόμενα από πλούσιες γλωσσολογικά ερμηνείες για την κατασκευή της εθνικής ταυτότητας. Το πεδίο εφαρμογής επικεντρώνεται στην ελληνική εθνική ταυτότητα που συγκροτείται γύρω από θρησκευτικές αφηγήσεις, με δυνατότητα επέκτασης και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, προσφέροντας προχωρημένη γνώση σε ερευνητές της ευρωπαϊκής πολιτικής και ταυτότητας.
Μεσοπρόθεσμα, ο αντίκτυπος αφορά εθνικούς και ευρωπαϊκούς φορείς χάραξης πολιτικής και εμπλεκόμενους φορείς, παρέχοντάς τους ενισχυμένη τεκμηριωμένη γνώση για την επιρροή των θρησκευτικών, λαϊκιστικών και ακροδεξιών αφηγήσεων στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Συγκεκριμένα, οι υπεύθυνοι πολιτικής στην Ελλάδα και την Ε.Ε. θα μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα τους δρώντες που παρεμποδίζουν την ευρωπαϊκή ενοποίηση, ενώ εμπλεκόμενοι φορείς όπως διεθνείς οργανισμοί, δημοσιογράφοι και think tanks θα αποκομίσουν σημαντικές γνώσεις για το πώς λειτουργούν οι αφηγήσεις που αναπτύσσονται από λαϊκιστικούς ακροδεξιούς δρώντες με θρησκευτική χροιά.
Μακροπρόθεσμα, το CRITIC φιλοδοξεί να συμβάλει στην κατανόηση, εκ μέρους ερευνητών, υπευθύνων χάραξης πολιτικής και εμπλεκόμενων φορέων, του τρόπου με τον οποίο οι θρησκευτικές, λαϊκιστικές και ακροδεξιές αφηγήσεις δύνανται να επηρεάσουν την ευρωπαϊκή ενοποίηση, καθώς και του τρόπου με τον οποίο οι πολίτες μπορούν να αξιοποιήσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως δίαυλους από τα κάτω για να ταυτιστούν ή να αποταυτιστούν με την Ευρώπη και το ελληνικό εθνικό κράτος.
Μεθοδολογία
Το CRITIC εξετάζει την ευρωπαϊκή ταυτότητα ως ένα υπερεθνικό κατασκεύασμα, διαμορφωμένο από ηγεμονικούς θεσμούς που επιδιώκουν να καλλιεργήσουν μια κοινή ευρωπαϊκή συνείδηση — μια «φαντασιακή κοινότητα» πέρα από τη νομική έννοια της ιθαγένειας (Boukala, 2019). Το έργο μελετά την εύθραυστη αλληλεπίδραση μεταξύ ευρωπαϊκής και εθνικής ταυτότητας μέσα από λόγους τόσο «άνωθεν» όσο και «κάτωθεν», με επίκεντρο την κρίση της COVID-19. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και στην επικάλυψη των αφηγήσεών της με εκείνες του λαϊκιστικού ακροδεξιού εθνικισμού.
Για την ανάλυση αυτών των δυναμικών, το CRITIC υιοθετεί ένα διεπιστημονικό μεθοδολογικό πλαίσιο που συνδυάζει την Κριτική Ανάλυση Λόγου (ΚΑΛ), την Ποιοτική Ανάλυση Περιεχομένου (ΠΑΠ), την Πολυτοπική Εθνογραφία και την Ανάλυση Συναισθήματος (ΑΣ). Η ΚΑΛ — και συγκεκριμένα η Λογοϊστορική Προσέγγιση (ΛΙΠ) — εστιάζεται στις στρατηγικές λόγου που συγκροτούν αντιπαραθέσεις όπως «Εμείς» έναντι «Αυτών» (Reisigl & Wodak, 2016). Η ΠΑΠ επιτρέπει τη συστηματική κωδικοποίηση και θεματική ερμηνεία του υλικού (Schreier, 2012). Η πολυτοπική εθνογραφία αξιοποιεί τεχνικές εντοπισμού αφηγήσεων (Marcus, 1995· Boukala & Serafis, 2022b) για τη σύνδεση γλωσσικών πρακτικών με την κατασκευή εθνικής και ευρωπαϊκής ταυτότητας σε λιγότερο διερευνημένα συμφραζόμενα. Η ΑΣ εφαρμόζει Μεθόδους Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας και Εξόρυξης Κειμένου για την ανίχνευση συναισθημάτων, στάσεων και απόψεων σε μεγάλης κλίμακας δεδομένα (Liu, 2010), με έμφαση σε συναισθήματα όπως ο θυμός, ο φόβος και η αλληλεγγύη στο πλαίσιο θρησκευτικών και ακροδεξιών λόγων.
Τα δεδομένα αντλούνται από ένα ευρύ φάσμα πηγών που καλύπτουν την περίοδο από το πρώτο lockdown λόγω COVID-19 τον Μάρτιο του 2020 έως τις ευρωεκλογές του Ιουνίου 2024. Το CRITIC αναλύει κείμενα από δηλώσεις της Ιεράς Συνόδου, ομιλίες στη Βουλή, κυρίαρχα και κοινωνικά μέσα ενημέρωσης, επιλεγμένα με βάση το είδος, το θέμα (π.χ. εμβολιασμός, μετανάστευση, πόλεμος στην Ουκρανία, γάμος ατόμων του ίδιου φύλου) και το επίπεδο του λόγου (άνωθεν ή κάτωθεν). Τα εν λόγω σύνολα δεδομένων εξετάζονται με ποιοτικά και ποσοτικά εργαλεία για την αναγνώριση βασικών θεμάτων, ρητορικών στρατηγικών και μοτίβων συναισθήματος.
Επιπλέον, ημι-δομημένες συνεντεύξεις με υψηλόβαθμα στελέχη ελληνικών ακροδεξιών κομμάτων και μέλη του ορθόδοξου κλήρου προσφέρουν πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο αυτοί οι βασικοί δρώντες διαμορφώνουν λόγους γύρω από την εθνική και την ευρωπαϊκή ταυτότητα, ιδιαίτερα σε σχέση με τον σκεπτικισμό απέναντι στον εμβολιασμό. Το δείγμα επιλέγεται σκοπίμως (Kuzel, 1992· Patton, 2002) ώστε να καταγράψει αφηγήσεις που διαμορφώνονται μέσω άμεσης επαφής με πιστούς και πολιτικούς υποστηρικτές. Ομάδες εστιασμένης συζήτησης θα χρησιμοποιηθούν για να αξιολογηθεί η αλληλεπίδραση μεταξύ ευρωσκεπτικιστών και φιλοευρωπαίων και να εκτιμηθεί σε ποιον βαθμό αναπαράγουν τέτοιες αφηγήσεις στον καθημερινό λόγο. Τέλος, αναλύονται επίσημοι πολιτικοί λόγοι — όπως ομιλίες, κοινοβουλευτικές συζητήσεις και διαγγέλματα — για να κατανοηθεί πώς συγκροτούνται ή αμφισβητούνται φαντασιακά της εθνικής και της ευρωπαϊκής ταυτότητας ως απάντηση σε κρίσεις σχετιζόμενες με την Ε.Ε.
Μέσα από αυτήν τη μικτή και πολλαπλών πηγών προσέγγιση, το CRITIC επιδιώκει να ανιχνεύσει την εξελισσόμενη σχέση μεταξύ του ελληνικού εθνικισμού, του θρησκευτικού λόγου και της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Δομή
Το CRITIC προβλέπεται να έχει διάρκεια 36 μηνών. Το σχέδιο εργασίας διαιρείται σε έξι πακέτα εργασίας (ΠΑ), τα οποία υλοποιούν τον βασικό όγκο των στόχων του έργου. Το έργο ακολουθεί μια αρθρωτή προσέγγιση που επιτρέπει την αποδοτική ερευνητική διαδικασία εντός κάθε πακέτου εργασίας και διασφαλίζει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη ολόκληρη τη διαδικασία διάχυσης. Συγκεκριμένα: Θεωρητική προσέγγιση και καταγραφή υφιστάμενης έρευνας για αφηγήσεις κρίσεων και εθνική ταυτότητα (ΠΑ1), Συλλογή και ανάλυση κειμενικών δεδομένων (ΠΑ2), Συλλογή πρωτογενών δεδομένων από συνεντεύξεις και ομάδες εστίασης (ΠΑ3), Σύνθεση (ΠΑ4), Διάχυση (ΠΑ5) και Διαχείριση έργου (ΠΑ6).
Τα έξι πακέτα εργασίας μέσω των οποίων υλοποιείται το έργο αντιστοιχούν συνολικά σε 21 επιμέρους εργασίες (tasks), 10 παραδοτέα και 13 ορόσημα (milestones).